Có một không gian trong nghề khai vấn mà càng đi lâu, ta lại càng thấy phải chậm lại để nhìn kỹ: Chuyện quyền lực của Coach chúng ta trong mối quan hệ khai vấn và những áp đặt vô thức chúng ta chưa kịp nhận ra.
Chúng ta vẫn thường nói với nhau về tinh thần tôn trọng sự tự chủ của khách hàng (Client Autonomy). Nhưng trớ trêu thay, chính trong cái nghề được sinh ra để nuôi dưỡng sự tự quyết ấy, mình và bạn đều hoàn toàn có thể — một cách rất vô thức — lấy mất quyền làm chủ của người đối diện. Bởi vì trong không gian khai vấn, giữa Coach và khách hàng luôn tồn tại một mối tương quan hiển hiện. Mọi xao động, nỗi sợ hay sự dính mắc diễn ra bên trong nội tâm Coach, dù không nói ra thành lời, đều lập tức dội sóng và định hình nên toàn bộ diễn biến bên ngoài của phiên làm việc.
Tina ví dụ một tình huống mà chúng ta rất dễ gặp: Khách hàng ngập ngừng: “Tôi cứ trì hoãn việc nói chuyện trực tiếp với sếp…” rồi họ chìm vào một khoảng im lặng kéo dài. Ngay khoảnh khắc khoảng im lặng chạm mốc 10 giây, 15 giây, bên trong nội tâm Coach một phản ứng tự nhiên ngay và luôn bật lên: "Nỗi sợ xung đột!". Nhưng nguy hiểm hơn, đi cùng cái dán nhãn ấy là một làn sóng bất an ngầm trong ta trỗi dậy: "Tại sao khách hàng lại im lặng lâu thế? Nửa buổi rồi chưa thấy breakthrough nào. Nếu không đào sâu lúc này thì phiên họp coi như bế tắc."
Chính lúc này, nếu mình không duy trì được sự Hiện diện Khai vấn (Coaching Presence - Năng lực 5), mình sẽ bị cái Being chao đảo bên trong chèo lái. Để lấp đầy khoảng trống bất an của chính mình, Coach bắt đầu tung ra hàng loạt câu hỏi cho khách hàng: "Điều gì làm bạn sợ?", "Nỗi sợ này bắt đầu từ đâu?", "Nếu không sợ nữa bạn sẽ nói gì?". Câu hỏi nào nghe cũng rất đúng, rất chuẩn nhưng nhìn lại, khách hàng chưa từng dùng từ "sợ".
Chữ "sợ" ấy đến từ trong TÂM TA.
Có thể họ đang cân nhắc thời điểm. Có thể họ đang lắng nghe lại cảm xúc. Nhưng vì nỗi sợ "mình làm không đủ giỏi" trỗi dậy, Coach đã nhanh tay cài đặt một định kiến (Bias/Hypothesis), rồi dùng câu hỏi như sợi dây thừng êm ái dắt khách hàng vào đúng cái khung nhận thức của mình. Khi trạng thái Being của Coach mang sự mong cầu hay bất an, hành động bên ngoài lập tức biến thành sự áp đặt dịu dàng, vi phạm nguyên tắc giữ gìn Thỏa thuận Khai vấn (Năng lực 3) và làm lệch hướng tiến trình tự khám phá của họ.
Nhưng bạn ơi, đừng ngại. Khi chúng mình bắt đầu nhận ra khoảnh khắc trượt chân đó, điều đó đã rất tốt rồi. Không cần phải dằn xót hay chiến đấu với chính mình, mà chúng ta dùng Tư duy Khai vấn (Năng lực 2) để nhận diện, gói nó lại và nhẹ nhàng xếp sang một bên thông qua việc thực hành Phản tư (Reflective Practice). Trường hợp sự dính mắc hay điểm mù đó quá lớn, ICF luôn khuyến khích chúng mình tìm đến Mentor Coach hoặc Supervisor để soi chiếu và làm sạch lại nội tâm.
Bởi vì nếu không quan sát lại, cái bẫy quyền lực này sẽ biến hóa rất tinh vi. Có khi nó đến từ việc Coach dính mắc vào kết quả — khi khách hàng muốn rẽ sang một dòng chảy cảm xúc sâu hơn, nhưng Coach vì lo không hoàn thành cái mục tiêu ban đầu nên cố kéo họ về lại kế hoạch hành động. Có khi nó đến từ việc Coach quá "yêu" cái nhận thức (Insight) sắc bén của chính mình — mình thấy mô thức của họ trước, rồi gài gắm câu hỏi để họ phải nói ra đúng điều mình nghĩ, biến phiên khai vấn thành hành trình khách hàng phải gồng mình bắt kịp nhận thức của Coach thay vì Tận dụng Tối đa Nhận thức của Khách hàngNăng lực 7). Hoặc đôi khi, đó là áp lực từ Bên thứ ba (Sponsor/Corporate) đè lên vai Coach, khiến mình vô thức vi phạm nguyên tắc Bảo mật và Xung đột Lợi ích, biến khách hàng thành mẫu người mà tổ chức mong muốn thay vì phục vụ sự phát triển tự nhiên của chính họ.
Sự bế tắc ở bên ngoài chưa bao giờ nằm ở kĩ thuật hay công cụ. Sự bế tắc bên ngoài luôn bắt nguồn từ một chỗ nghẽn ở bên trong. Nó giống như việc khi Coach bất an, mình sẽ lôi hết model này đến bài tập kia ra để "chữa cháy", khiến session trở thành một sân khấu trình diễn kĩ thuật, nơi công cụ lái phiên khai vấn chứ chẳng còn là sự chuyển hóa của khách hàng. Lúc đó, điều đáng soi nhất không phải là "Công cụ này có hay không?", mà là: "Tại sao ngay lúc này, nội tâm mình lại khao khát muốn đưa khách hàng đi đâu đó đến vậy?".
Có một phân định rất sâu sắc giữa Influence (Sự ảnh hưởng) và Imposition (Sự áp đặt). Sự hiện diện (Presence) của một người Coach chắc chắn tạo ra ảnh hưởng. Một khoảng lặng sâu, một quan sát sắc bén, hay một câu hỏi thách thức đúng lúc đều là ảnh hưởng. Nhưng để sự ảnh hưởng đó mang tính giải phóng chứ không phải trói buộc, nó đòi hỏi nội lực Being của Coach phải cực kỳ vững vàng và thuần khiết.
Một Coach có nội lực Being đủ sâu sẽ:
Đủ tĩnh lặng để duy trì Khoảng lặng (Năng lực 6) mà không cần lấp khoảng trống.
Đủ linh hoạt để khách hàng linh hoạt điều chỉnh mục tiêu (Năng lực 3) mà không sợ vỡ kế hoạch.
Đủ khiêm nhường để xếp lại những giả định của mình, Tạo không gian An toàn và Tôn trọng (Năng lực 4) cho khách hàng tự vỡ ra.
Sau cùng, câu hỏi tự soi đi cùng mình qua năm tháng không phải là "Hôm nay mình coaching đúng chưa?", mà là:
"Ngay trong khoảnh khắc này, trạng thái Being bên trong mình đang tạo ra một không gian thông thoáng để khách hàng tự làm chủ cuộc đời họ — hay sự bất an vô thức của mình đang khiến họ phụ thuộc nhiều hơn vào Coach?"
Bởi vì khai vấn, suy cho cùng, chưa bao giờ là dùng kĩ thuật để sửa sang bề nổi bên ngoài. Mà là dùng một trạng thái Being đủ vững chãi và bao dung để làm mỏ neo, cho khách hàng ngày càng tin vào năng lực tự nhìn, tự chọn và Tự tạo tiến trình Phát triển cho chính mình.
